Balyan Ailesinden Krikor Balyan (1767-1831)

XIX. asır Osmanlı mimarisinde mimar, kalfa ve müteahhid olarak adı çok geçen Balyanlardan Krikor Amira Balyan (1767-1831) hakkında çıkan iki mahkeme kaydı, ona dair bazı yeni ve özel bilgileri de beraberinde getirmiş oldu. Bu kayıtların ikisi de aynı günde 15.10.1831 (10.B.1247)’de yazılmıştır. Birincisi Üsküdar’daki evinde bulunan eşyaya ait, diğeri ise Beşiktaş Abbasağa Mahallesi’nde bulunan evine ait eşyadır. Bu mahkeme sicilleri Krikor Balyan’ın ölümü üzerine tanzim edilen ve sadece onun mal, miras ve vârisleriyle ilgili iki sicildir. Dolayısıyla Balyanlardan sadece Krikor Balyan ile vârislerine ait net bilgileri içine almaktadır. Ki aslında Krikor Balyan bu ailenin en meşhur ve bu aileyi meşhur eden ilk kişidir. Daha sonra gelip de ön plana çıkarılmak istenen Balyanların atasıdır. Krikor’un babası Bali sadece bir meremmetçi (tamirci) olarak bilinmektedir.

Bu aileye mensup bazı kişilerin fazlaca ön plana çıkarılması ve âdeta XIX. Asır Osmanlı mimarisinin vaz geçilmez isimleri, hatta ve hatta olmasa olmaz unsurları olarak takdimi son zamanlarda yapılan arşiv araştırmalarıyla büyük çapta çürütülmüştür. Hiç de öyle takdim edildikleri gibi bir vazife ve vasıflarının olmadığı net bir biçimde ortaya çıkmış bulunmaktadır. Bu aileye dair bir kitap kaleme alan zatın ilmî bir çalışmadan çok, ırkî bir gayretle bu kitabı yazdığı mezkûr kitabı gözden geçiren ilim erbabının hemen göreceği bir gerçektir. Bu konuda en ciddi çalışma yapanlardan Prof. Dr. Feridun Akozan’ın Pars Tuğlacı’nın Osmanlı Mimarlığında Batılılaşma Dönemi ve Balyan Ailesi adlı kitabına yazdığı reddiye ile Doç Dr. Selman’ın Son Dönem Osmanlı Mimarlığı adlı çalışmalarını burada hemen zikretmek şarttır. Bu makalenin amacı sadece bu iki belgeyi ilim dünyasına sunmak olduğundan o tartışmalara bundan fazla girilmeyecektir.

Krikor Balyan’ın Malları ve Vârisleri

Krikor Balyan’ın İstanbul Kısmet-i Askeriye Mahkemesi’nce yazılan muhallefatı ve ailesine dair bilgiler şöyledir:

“Askerî taifesinden olup Üsküdar’da Dağhamamı adlı yerde otururken bundan bir süre önce ölen Ebniye-i Hassa kalfalarından Krikor veled-i Bali’nin veraseti Manas kızı Salhome / Sahome ile büyük kızları Sofiçe, Losike ve Arosye ile büyük oğulları Garabet ve Ovannes’e ait olduğu mahkemece tespit edilmiştir. [Krikor’un] eşi Sahome, kızı Arosiye’nin vekilleri Garabet, diğer oğlu Ovannes ve Sofiçe’nin kocası tarafından vekilleri diğer Ovannes veledi Krikor’un vekilleri, Losike’nin kocası olup bu şahısları da bilen Ovannes v. Artin ile Ağop v. Krikor’un şehadetleri ile vekâleti sabit olan sarraf Mardiros v. Markar’ın isteği üzerine yazılan, [daha sonra da] satılıp vereseye taksim olunan mirastır. 15.10.1831.

  Eşyanın adı Adedi Fiyatı / Guruş
01 İngiliz işi yün yastık 8, minder 2, koltuk yastığı 1, makat 1 12 00500.00
02 Çarşaflı elvan (renkli) yorgan 30 01500.00
03 Mine tahtalı nam saat 01 02000.00
04 Renkli döşek 20,çarşaf 2, yüs yastığı 20, şilte 10 52 03000.00
05 Kıtıkla doldurulmuş çatma yastık 12, koltuk 4, makat 3, minder 2, hasır 1 21 00650.00
06 Kıtıkla doldurulmuş çit yastık 11, minder 3, makat 1, seccade 1, koltuk yastığı 1 17 00600.00
07 Moskov bezi yastık 4, koltuk 2, erkân minderi 2, makat 1 09 00400.00
08 Çit yastık 5, makat 1, minder 1, erkân minderi 1 08 00420.00
09 Avize 05 00700.00
10 Minder 3, çit yastık 2, minder 05 00350.00
11 Sandalye 40 00760.00
12 Kıtık dolu çuka yastık 5,minder 1, makat 1, koltuk yastığı 1 08 00120.00
13 Moskov bezi kıtık dolu yastık 5, minder 2, makat 1 08 00250.00
14 Mangal 02 00150.00
15 Kıtık dolu Moskov bezi yastık 14, makat 3, koltuk yastığı 4, minder 2 23 01150.00
16 Bir miktar bakır kap 00 01500.00
17 Altun saat 01 01200.00
16 Beyaz elvan tabak 300, billur bardak 10, şişe 10 30 01200.00
17 Doru bargîr (at) 1, kır bârgîr 1 02 00400.00
18 Yakut yüzük 01 00600.00
19 Elmas yüzük 01 00900.00
20 Altın kutu 02 02000.00
21 Altın saat 01 00800.00
22 Siyah toplu kehrüba imameli çubuk 01 01500.00
23 Elvan şal 06 03500.00
24 Sîm sırlı billur nargile 02 00300.00
25 Sîm zarf 12, sîm tabak 1 13 00500.00
26 Sîm kaşık 5, köhne sincap zerdave kürk 01 00855.00
27 Erkân minderi 10 00800.00
28 Nakit mevcudu 00 27000.00
Cem’an yekûn 56205.00
Düşülen masraflar
Dellâliye -0584.00
55621.00
-1473.00
Net yekûn 54148.00
Hisselere göre dağıtım:  
Zevcesi Sofiçe’nin hissesi 06768,50
Kızlardan birinin… 06768,50
Kızlardan ikincisinin… 06768,50
Kızlardan üçüncüsünün… 06768,50
Oğullarından birinin hissesi 13537.00
Oğullardan diğerinin… 13537.00

Oğullardan Ovannes ile adı geçen vekiller Karabet ile diğer Ovannes ve Mardiros müvekillerinin yukarda yazılı miras hisselerini her biri müvekkilleri namına tamamen alıp “haklarını aldık borçlarını da ibrâ ettikleri bu mahalle şerh olundu.

Anadolu Kadıaskeri ve İmam-ı Evvel-i Sultani Zeynelâbidin…” [1]

Krikor Balyan’ın Abbasağa Mahallesindeki Evinde Bulunan Muhallefatı

“Askerî taifesinden olup Üsküdar’da Dağhamamı adlı yerde otururken bundan bir süre önce ölen Ebniye-i Hassa kalfalarından Krikor Kalfa veled-i Bali’nin veraseti Manas kızı Salhome / Sahome ile büyük kızları Sofiçe, Losike ve Arosye ile büyük oğulları Garabet ve Ovannes’e ait olduğu mahkemece tespit edilmiştir. [Krikor’un] eşi Sahome, kızı Arosiye’nin umumi vekilleri oğlu Garabet, diğer oğlu Ovannes ve Sofiçe’nin kocası tarafından aynı şekilde umumi vekilleri diğer Ovannes veledi Krikor’un vekilleri, diğer kızı Losike’nin kocası olup aşağıda gelecek husussa umumi vekili olduğunu bu şahısları da [yakından] bilen Ovannes v. Artin ile Ağop v. Krikor’un şehadetleri ile vekâletleri hukuken sabit olan sarraf Mardiros v. Markar’ın isteği üzerine yazılan, [daha sonra da] satılıp vereseye taksim olunan mirastır. 15.10.1831 (10.B.1247).

[Krikor Balyan’ın] Galata’ya tâbi Beşiktaş Abbasağa Mahallesinde bulunan evindeki eşya olup başkalarına satılan eşyasıdır ki aşağıda yazıldığı gibidir.

  Eşyanın adı Adedi Fiyatı / Guruş
01 Çuka kaplı elma kürk 01 00500.00
02 Gezi kaplı zerdevâ kürk 01 00200.00
03 Kıtık dolu çatma yastık 6, koltuk 2, makat 2, minder 2, keçe perde 1 13 00500.00
04 Def’a kıtık dolu çatma yastık 1, minder 3, ihram makat 3, koltuk yastık 1, orta keçesi 1 09 00500.00
05 Çatma yastık 11, çuka makat 3, minder 4, koltuk yastığı 3, erkân minderi 1, keçe 1 23 00500.00
06 Kebîr peştahta saati 01 00425.00
07 Kıtık memlu çatma yastık 15, makat 3, orta keçesi 1, pencere perdesi 6, koltuk yastığı 1 26 01500.00
08 Bir miktar bakır kap 00 01500.00
09 Kırmızı mangal 04 01700.00
10 Çarşaflı elvan yorgan 2, baş yastığı 10, şilte 10, yüz yastığı 10, elvan döşek 10, 42 03500.00
11 Elvan tabak 200 00800.00
12 Sîm tabak 2, sîm kaşık 10, 12 00480.00
13 [Krikor’un] ismi bilinen bazı şahıslarda olan alacaklarının tahsili ile ale geçen nakdi 15000.00
Yekûn 29005.00
Masraflar:
Dellaliye -0280.00
Net 28725.00
Mahkeme harcı -0761.00
[Dağıtılacak] Net gelir   27961.00
Hisselere göre dağıtım:  
Zevcesi Sofiçe’nin hissesi 03495,50
Kızlardan birinin… 03495,50
Kızlardan ikincisinin… 03495,50
Kızlardan üçüncüsünün… 03495,50
Oğullarından birinin hissesi 06991.00
Oğullardan diğerinin… 06991.00

Oğullardan Ovannes ile adı geçen vekiller Karabet diğer Ovannes ve Mardiros müvekillerinin yukarda yazılı miras hisselerini her biri müvekkilleri namına tamamen alıp haklarını aldık borçlarını da ibrâ ettikleri bu mahalle şerh olundu.” [2]

Açıklamalar

[1] Kısmet-i Askeriye Mahkemesi sicili Nu: 1316, s. 64 a, 65 b.

[2] Kısmet-i Askeriye Mahkemesi sicili Nu: 1316, s. 68 a, 68 b.

© 2022 - Marmara Üniversitesi