1914 Nüfus İstatistiğine Göre Ermeni Cemaatinin Nüfusu

“Memâlik-i Osmâniyye’nin 1330 Senesi Nüfûs İstatistiki” adını taşıyan kitapçık, Dâhiliye Nezâreti Sicil-i Nüfûs İdâre-i Umûmiyyesi tarafından hazırlanarak 1336 ( 1920) senesinde yayımlanmıştır. 1321 (1905) senesinde yapılan nüfus sayımı ve sayım sonrası oluşturulan nüfus kayıt sistemine dayanmaktadır.

1893-1897 Yılları Arası Nüfus Verileri

1893-1897 Yılları Arası Nüfus Verileri

1905 sayımı, Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda başlatmış olduğu nüfus sayımlarının sonuncusudur (Sakin, 2011, s. 189-194). Uzun bir hazırlık safhasından sonra başlanıp disiplin içinde yürütülen sayımın (DH. MKT, dosya 971) nizamnamesi, üç yıl öncesinden hazırlanmıştı (Karpat, 2003, s. 75). Daha önceki sayımlara ait belirlenen eksikliklerin (DH. MKT. 2418/30) bu kez telafi edilmesi amaçlanmıştı. Nitekim sayım sonrasından kurulan sistem, günümüze kadar devam eden nüfus kayıt sisteminin de temelini oluşturmuştur (Behar, 1996, s. XVIII).

1905 sayımının, geçmiş sayımlardan önemli bir farkı da sayım sonrası takip edilebilir bir sistemin temelinin atılmış olmasıydı. Nizamname’ye göre, sayım esnasında kazalarda mahalle/köylere ait erkek ve kadın nüfusunu gösterir birer istatistik cetveli düzenlenmesi gerekiyordu. Bu cetveller, kaza meclisi üyeleri tarafından kendi kişisel mühürleriyle mühürlendikten sonra birer kopyası valilikler aracılığıyla Dâhiliye Nezareti’ne gönderilecek ve burada Nüfûs İdâre-i Umûmiyyesi’ndeki ana defterlere işleneceklerdi (İstatistik, s. 2).

Sayım sonrası kurulan sistem, kazalardaki nüfus memurlarının, her üç ayda bir düzenli olarak meydana gelen ölüm, doğum, yeni kayıtlar ve nakilleri gösteren birer cetvel hazırlayarak vilayet nüfus idareleri aracılığıyla İstanbul’a göndermelerini de gerekli kılmaktaydı. İstanbul’da bu bilgiler, 1905 sayımının sonuçlarının işlendiği ana defterlere düzenli olarak aktarılıyor ve böylece her sene sonunda, ülkenin nüfus durumunu gösteren bir istatistik meydana getirilebiliyordu (İstatistik, s. 2). Kısaca ifade edecek olursak, 1914 nüfus bilgileri için kaynağımızı oluşturan istatistik, 1905 senesinde yapılmış olan sayım ve kayıtların, daha sonra meydana gelen ölüm, doğum ve nakil gibi vukuatın işlenerek, nüfus istatistik uzmanlarının 1330 (M. 1914) senesine ait elde ettikleri sonuçlardır.

İstatistik, yukarıda da belirttiğimiz gibi 1920 senesinde yayımlanmıştı. Bu tarih, İstanbul’un İtilaf kuvvetleri tarafından işgal altında bulunduğu ve Osmanlı yönetim ve dairelerinin kontrol altında olduğu bir dönemdir. Dolayısıyla böylesine tartışmalı bir konunun işgal kuvvetlerinin bilgisi ve denetimi dışında kalmayacağını düşünmek yanlış olmayacaktır. Bu durum, istatistiğin güvenirliğine yönelik yapılacak itirazlara mahal bırakmayacak bir özelliktir.

İmparatorluğun 1914 Yılında Toplam Nüfusu

Nüfusun Toplam Miktarı ve Etnik Gruplara Göre Dağılımı

1914 Yılı Nüfus Verileri

1914 Yılı Nüfus Verileri

İstatistik, ülkenin Anadolu, Rumeli ve Suriye bölgelerini kapsayacak şekilde ve 1914 senesinin idarî yapısına göre düzenlenmişti. Hicaz, Yemen, Musul, Bağdat, Basra vilayetleriyle Cebel-i Lübnan, Asir ve Medine-i Münevvere sancaklarında nüfus sayım ve kayıt işlemleri yapılmadığından, bu vilayet ve sancaklar istatistikte yer almamıştır. Ayrıca doğu vilayetlerinin bir kısmında konargöçer olan aşiretler ile bölgenin dağlık kısımlarında yerleşik olan Kürtler ve Hakkâri Sancağı dâhilinde aşiret halinde yaşayan birtakım Nesturiler, tahrir ve tescil olunamamışlar, dolayısıyla her yıl düzenli olarak yapılan istatistiklerin dışında kalmışlardı (İstatistik, s. 2).

Yapılan hesaplamalara göre, yukarıda sınırlarını belirttiğimiz Osmanlı vilayet ve sancaklarında yaşayan etnik/dini grupların toplam nüfusları şöyleydi:

İslam 15.044.846 Rum 1.729.738
Ermeni 1.161.169 Musevi 187.073
Rum Katolik 62.468 Ermeni Katolik 67.838
Protestan 65.844 Latin 24.845
Süryani 54.850 Süryani-i Kadim 4.133
Keldani 13.211 Yakubi 6.932
Marunî 47.406 Samiri 164
Nesturi 8.091 Yezidi 6.957
Kıpti 11.169 Dürzî 9.385
Kazak 1.006 Bulgar 14.908
Sırp 1 Ulah 82
Toplam: 18.520.016

Kayıt Dışı Kalmış Nüfus

Sayım dışı kalan nüfusun daha çok Van (Van, Hakkâri), Bitlis (Bitlis, Muş, Siirt, Bingöl), Diyarbakır (Diyarbakır, Mardin, Siverek, Maden) ve Mamuratülaziz (Elazığ, Malatya, Tunceli) vilayetlerinde olduğu görülmektedir. Bu durumdaki nüfusun miktarı aşağıdaki gibi tahmin olunmuştur:

Müslümanlar
Van 122.370
Bitlis 922.999
Elazığ 107.644
Diyarbakır 196.840
Nesturiler
Van 33.999
Diğer
Van 2.122

Ermeni (Gregoryen) Nüfusun Vilayet ve Sancaklara Dağılımı

Tarih boyunca, kadim yerleşim yerlerinden sürekli göç eden Ermenilerin, 20. yüzyılın başlarında İmparatorluğun sayım ve kayıt yapılmış olan Anadolu, Rumeli, Suriye ve Filistin topraklarının hemen her yerine dağılmış halde yaşadıkları görülmektedir. Sözünü ettiğimiz bu bölgelerde Osmanlı İmparatorluğu, 1914 yılında 36 ana idari birime ayrılmış haldeydi. Bunların 18’i valilerin idaresindeki vilayetler, geri kalan 18’i de doğrudan merkeze bağlı sancaklardır. Aşağıda her iki statüdeki idarî birimler, sonlarına vilayet veya sancak olduğu belirtilerek alfabetik liste halinde sunulmuştur.

  Vilayet/Sancak Gregoryen nüfus
1 Adana vilayeti 50.139
2 Ankara vilayeti 44.507
3 Antalya sancağı 630
4 Aydın vilayeti 19.395
5 Beyrut vilayeti 1.188
6 Bitlis vilayeti 114.704
7 Bolu sancağı 2.961
8 Canik sancağı 27.058
9 Çatalca sancağı 842
10 Diyarbekir vilayeti 55.890
11 Edirne vilayeti 19.725
12 Erzurum vilayeti 125.657
13 Eskişehir sancağı 8.276
14 Halep vilayeti 35.104
15 Hüdavendigar vilayeti 58.921
16 İçel sancağı 341
17 İstanbul vilayeti 72.962
18 İzmit sancağı 55.403
19 Kala-i Sultaniye sancağı 2.474
20 Afyonkarahisar sancağı 7.437
21 Karasi sancağı 8.544
22 Kastamonu vilayeti 8.959
23 Kayseri sancağı 48.659
24 Konya vilayeti 12.971
25 Kudüs sancağı 1.310
26 Kütahya sancağı 3.910
27 Mamuratülaziz vilayeti 76.070
28 Maraş sancağı 27.842
29 Menteşe sancağı 12
30 Niğde sancağı 4.890
31 Sivas vilayeti 143.406
32 Suriye vilayeti 413
33 Trabzon vilayeti 37.549
34 Urfa sancağı 15.161
35 Van vilayeti 67.792
36 Zor sancağı 67

Osmanlı İmparatorluğu’nda modern diyebileceğimiz sayım ve kayıt sistemi 20. yüzyılın başında gerçekleşmiştir. 1905 tarihinde yapılan bu kayıt sistemi günümüze kadar gelen nüfus kayıt sisteminin de esasını oluşturmuştur.

1905 sayımı, imparatorluğun Rumeli, Anadolu ve Suriye topraklarında yapılmıştı. Bu bölgeler, 18’i vilayet, 18’i de doğrudan merkeze bağlı sancaklardan olmak üzere 36 ana birime ayrılmış haldedir.

Sayım sonrası kurulan sistem sayesinde kaza ve vilayetlerden merkeze düzenli olarak veriler gönderiliyordu. Bu veriler aracılığıyla imparatorluğun nüfusu güncellenerek istatistikler yapılıyor, böylece değişen nüfus yapısı merkezden takip edilmeye çalışılıyordu. Bu istatistiklerden birisi de 1914 yılı nüfusu için hazırlanmıştır. Söz konusu istatistik verilerine göre, imparatorluğun sayıma tabi tutulan bölgelerindeki nüfusun toplam miktarı 18.520.016’dır. Bunun 15.044.846’sı Müslümanlardan, 1.161.169’u da Gregoryen Ermenilerden oluşmaktaydı.

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH.MKT), Dosya No: 2418/30, 971, 971-1.

Behar, Cem (1996), Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin Nüfusu 1500-1927, Ankara.

Karpat, Kemal (2003), Osmanlı İmparatorluğu’nun Nüfusu (1830-1914), Demografik ve Sosyal Özellikleri, İstanbul.

Memâlik-i Osmâniyye’nin 1330 Senesi Nüfûs İstatistiki, Dâhiliye Nezâreti Sicil-i Nüfûs İdâre-i Umûmiyyesi, Dersa’adet 1336.

Sakin, Orhan (2011), Osmanlı’da Etnik Yapı ve 1914 Nüfusu, İstanbul.[:en]

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH.MKT), Dosya No: 2418/30, 971, 971-1.

Behar, Cem (1996), Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin Nüfusu 1500-1927, Ankara.

Karpat, Kemal (2003), Osmanlı İmparatorluğu’nun Nüfusu (1830-1914), Demografik ve Sosyal Özellikleri, İstanbul.

Memâlik-i Osmâniyye’nin 1330 Senesi Nüfûs İstatistiki, Dâhiliye Nezâreti Sicil-i Nüfûs İdâre-i Umûmiyyesi, Dersa’adet 1336.

Sakin, Orhan (2011), Osmanlı’da Etnik Yapı ve 1914 Nüfusu, İstanbul.

© 2020 - Marmara Üniversitesi